Karayolu taşıtlarından kaynaklanan “yerel kirleticiler” nelerdir?

Motorlu karayolu taşıtlarından kaynaklanan kirletici emisyonlar, taşıt özelliklerinin yanısıra seyir ve ortam koşullarına göre de önemli değişim göstermektedir. Motorlu taşıtlardan kaynaklanan emisyonlar arasında, günümüzde emisyon standartları ile kontrol edilmekte olan ve “yerel kirleticiler” olarak tanımlanan karbon monoksit (CO), yanmamış hidrokarbonlar (HC), azot oksitler (NOx) ve partikül madde (PM) bulunmaktadır. Son 30 – 40 yıl içerisinde bu konuda önemli gelişmeler sağlanmış ve emisyon kontrolü öncesi, ortalama değer olarak, sırasıyla CO, HC ve NOx için 50, 7 ve 2,5 [g/km] mertebesinde olan taşıt emisyonları günümüzde aynı bileşenler için 1,0, 0,1 ve 0,06 [g/km] ve PM emisyonları için de 0,005 [g/km] sınırlarına düşürülmüştür. Bu hedefler, motor çıkışındaki emisyonların egzoz sisteminde katalitik dönüştürücüler ve partikül tutucular yardımıyla daha da azaltılması sonucunda sağlanmaktadır.

Kaynak: Cem Soruşbay, “Kentiçi Ulaşımda Toplu Taşımacılık Sistemlerinin Kirletici Emisyonlar Açısından Değerlendirilmesi”, Transist 2012.

Hidrokarbonların (HC) etkileri nelerdir?

Hidrokarbonlar, hidrojen ve karbondan oluşan bileşiklerdir. Hidrokarbonlar, daha çok petrol ürünlerinin yanmasından veya endüstriyel çözücülerden meydana gelmektedir. İnsan kaynaklı emisyonlar dünya genelinde 100 milyon ton olarak tahmin edilmektedir. Ancak, insan kaynaklı emisyonların doğal kaynakların yirmide birini oluşturulduğu düşünülmektedir (Stern, 1977). Ayrıca, doymamış hidrokarbonlar ve aromatiklerin smog (Smoke + Fog) olayının meydana gelmesinde büyük önemi vardır. Hidrokarbonların atmosferde kalıcılık süresi tam olarak bilinmemekle beraber hidrokarbonların önemli bir kısmını oluşturan metanın ömrü 0.94 yıl olarak tahmin edilmektedir (İncecik, 1994). Etilenin bitki büyümesini durdurduğu bilinmektedir. Katran, zift gibi sıvı-katı fazlarda olan yanmamış hidrokarbonlar ise kanser yapıcı etkileri vardır (Okutan, 1993). Aromatik hidrokarbonların kanser yapıcı maddeler olduğu da kabul edilmektedir. Hidrokarbonlar atmosfere başlıca aşağıdaki yollardan girerler (Seinfeld, 1975).

1. Motorlu araç egzozlardan çıkan yarı yanmış ya da yanmamış hidrokarbonlar atmosfere geçer. Bunlar yanında CO, NO, ve NO2‘de vardır,

2. Benzin istasyonlarında, benzin doldururken ve boşaltırken, doymuş hidrokarbonlar atmosfere geçer,

3. Metal, boyama işleri ve kuru temizlemede kullanılan organik çözücüler, buharlaşarak atmosfere geçerler,

4. Organik ürünler, petrol rafinerisi gibi kimyasal imalat yapan fabrikalardan atmosfere kaçarlar.

http://web.itu.edu.tr/~toros/hava/hidrokarbonlar.htm

 

Kötü kokulu ve tahriş edici maddelerdir. Bu tür HC’lar arasında parafinler ve olefinler solunum yollarında ki mukozayı (iç deriyi) tahriş edici etkiye sahip olup, aynı zamanda bayıltıcı etkileri ile bulunmaktadır. Aromatların ise kanser yapıcı özellikleri vardır. Aldehitler ise keskin kokuları nedeniyle göz ve burun için rahatsız edici etkiye sahiptirler.

Kaynak: Doç. Dr. Metin Gümüş’ün “Emisyon Kontrol” ders notlarından derlenmiştir.